Rośliny lecznicze uprawia się na skalę przemysłową; na użytek własny mogą być uprawiane w okolicach domu i na niewielkiej przestrzeni. a nawet w skrzynkach balkonowych. Zasady uprawy są w zasadzie takie same, jak przy innych roślinach ogrodniczych lub ozdobnych. Należy jedynie zwrócić szczególną uwagę na warunki uprawy, charakterystyczne dla danej rośliny oraz na sposoby i terminy zbioru surowca, co warunkuje występowanie związków leczniczo-czynnych.

Wszystkie rośliny zielarskie wymagają gleby żyznej, głębokiej, o dużej zawartości próchnicy, ciepłej i przepuszczalnej. Wiele z nich rośnie dobrze jedynie w miejscach nasłonecznionych, większość natomiast jest wrażliwa na działanie silnych wiatrów, toteż należy je uprawiać w miejscach od wiatru osłoniętych. Glebę przygotować należy wyjątkowo starannie, odchwaszczając ją, dobrze przekopu­jąc i — jeśli to konieczne — nawożąc. Nie wolno stosować nawozów naturalnych, gdyż niekorzystnie wpływają na tworzenie się substancji czynnych, poza tym powodują zwiększoną podatność na choroby, jak np. rozprzestrzenienie się rdzy u roślin z rodziny wargowych (mięta pieprzowa, melisa) oraz u ślazowych (malwa czarna, prawoślaz).

Rośliny lecznicze rozmnaża się za pomocą siewu lub sadzonek. Sadzonki mogą być zielne (gdy ukorzenia się pęd zielny niezdrewniały, posiadający jedną lub kilka par liści), zdrewniałe (przyjmują się jednak trudniej), a także otrzymane przez podział rozłogów nadziemnych lub podziemnych i przez podział starych krzaków.

Najczęściej stosowanym sposobem rozmnażania jest siew wprost do gruntu (anyż, kolender, koper włoski, kozieradka, kminek, rumianek, nagietek, prawoślaz, tymianek). Siew przeprowadza się (w zależności od gatunku rośliny) w trzech terminach. Może to być siew wiosenny (od połowy marca do połowy maja), siew letni (lipiec i sierpień) albo też siew jesienny (listopad, początek grudnia). Niektóre rośliny wysiewa się do inspektów lub choćby do skrzynek i następnie wysadza do gruntu.

Nasiona drobne należy zmieszać z 20—30-krotną ilością lekko wilgotnego piasku lub wilgotnych trocin drzewnych.

Rośliny zielarskie rozmnaża się również sposobem wegetatywnym, to znaczy nie przez nasiona, a z części rośliny matecznej, np. z kłączy. Technika takiego rozmnażania nie różni się w zasadzie od stosowanej w warzywnictwie i kwiaciar­stwie. Jest kilka sposobów rozmnażania wegetatywnego.

Podział karp korzeniowych — stosowany bardzo często i najprostszy. Wczesną wiosną, młode 2—3-letnie wykopane rośliny rozrywa się ostrożnie i natychmiast wysadza do gruntu. Należy przedtem uciąć zbyt długie korzenie i pęd nadziemny (do wysokości 10—15 cm).

Rozmnażanie z części podziemnych, np. kłączy i bulw. Sposób łatwy i dający dobre wyniki. Podziemne rozłogi, posiadające tzw. oczka, tnie się ostrym nożem na kawałki, zawierające 2 do 4 węzłów. Po ukorzenieniu sadzonki przesadza się do gruntu. Rośliny mające kłącza (np. kosaciec) należy wykopać w całości, oddzielić od starego młode kłącze, przyciąć i wysadzić wprost na stałe miejsce.

Rozmnażanie z sadzonek zielnych. Niektóre rośliny mają zdolność wytwarzania pędów nadziemnych (zielnych lub zdrewniałych), które przy stworzeniu odpowied­nich warunków — ukorzeniają się. Sposób ten jest nieco trudniejszy od poprzed­nich. Można stosować przy rozmnażaniu np. mięty, lawendy, szałwii, tymianku, hyzopu, estragonu, rozmarynu, melisy i innych. W tym celu ścina się zdrowe pędy i tnie na kawałki, zachowując od 2 do 4 par liści. Cięcie robi się tuż pod nasadą liści. Od pędu głównego można również oderwać pęd boczny z „piętką”. Tak otrzymane sadzonki wysadzamy następnie do skrzynek z ziemią, przykrytą kilkucentymetrową warstwą piasku. Ziemia powinna być wilgotna. Skrzynki trzymać należy w miejscu ciepłym, rośliny często zraszać. Ukorzenione sadzonki wysadza się na stałe miejsce.

Rozmnażanie przez odkłady (np. rozmaryn, lawenda). Wczesną wiosną krzak obsypuje się wysoko ziemią (młode pędy zielne u nasady muszą być przykryte) w całości. Po ukorzenieniu się pędów, odcinamy je od rośliny macierzystej i prze­sadzamy.

Działanie lecznicze ziół zależy od występujących w nich substancji czynnych. Zawartość tych substancji uzależniona jest od sposobu zbioru, suszenia i przecho­wywania ziół, przy tym jest ona różna w zależności od pór roku, a nawet od pory dnia. Rośliny olejkowe np. mają największą zawartość olejków w godzinach od 10 do 15. Z tych więc względów trzeba ściśle przestrzegać zasad zbioru i przy­gotowania surowca.

Przede wszystkim zbierający powinien dokładnie zapoznać się ze szczegółowym opisem botanicznym zbieranych ziół, aby móc je odróżnić i poznać te części ro­śliny, które mają znaczenie terapeutyczne i które będą zbierane jako surowiec do użytku leczniczego, a także odszukać specjalne zalecenia dotyczące zbioru, suszenia czy przechowywania.

Zbiorem i obróbką ziół może się zajmować tylko człowiek zdrowy; choroby zakaźne mogłyby być przeniesione za pośrednictwem surowca na osobę leczącą się. Należy też przestrzegać warunków bezwzględnej czystości. Są to przecież surowce, z których przyrządza się leki dla ludzi chorych.

Zioła zbiera się tylko w dni pogodne, bezdeszczowe, po obeschnięciu rannej rosy lub przed rosą wieczorną. Rośliny zbierane w dni dżdżyste lub mokre od rosy szybko gniją, czernieją i bardzo trudno schną.

Korzeń (Radix) i kłącze (Rhizoma) zbiera się późną jesienią (po obumarciu części zielonych.) jednak najczęściej wczesną wiosną, jeszcze przed wypuszczeniem przez roślinę liści, kiedy nagromadzone są w nich składniki o dużej wartości leczniczej.

Po wykopaniu należy surowiec dokładnie oczyścić z ziemi i drobnych korzeni, opłukać, niekiedy okorować lub pokroić dosuszenia na mniejsze części.

Kora (Cortex) powinna być zbierana z roślin dwuletnich, wczesną wiosną, z gałęzi ściętych. Zbieranie wprost z drzew powoduje ich gnicie lub próchnienie, w rezultacie czego roślina ginie. Korę należy naciąć w poprzek i wzdłuż; po odła- maniu ma wygląd niepełnych rurek.

Kwiat (Flos). Tą nazwą określany jest w zielarstwie surowiec składający się z pojedynczych kwiatów lub całych skupisk, tak zwanych kwiatostanów (Inflo- rescentia), albo też z samych koron kwiatowych, wyskubywanych z kielicha (por. dziewanna, str. 50).

Kwiaty zbiera się w pełni rozkwitu (nigdy przekwitłe), gdy osiągają naturalne zabarwienie i normalną wielkość, przez cały okres kwitnienia.

Kwiaty ujmujemy każdy osobno (palcami, wielkim i wskazującym), przechy­lamy i szybko pociągamy ku górze; kwiatostany-baldachy odcina się nożyczkami lub sekatorem. Kwiaty z drzew lub wysokich krzewów obrywamy często z obcię­tych uprzednio gałązek Jub dużych gałęzi. Gdy surowcem zielarskim są same płatki kwiatowe, wówczas delikatnieje wyskubujeim i zsypujemy do koszyków.

Liść (Folium). Do zbierania nadają się tylko liście żywozielone (nie zżółkłe i nie stare), zdrowe, bez uszkodzeń i plam (spowodowanych najczęściej przez pasożyty), gdy są już dobrze rozwinięte (z wyjątkiem liści brzozy, które zbiera się świeżo rozwinięte, pokryte żywicą), z ogonkami lub bez. Nie należy obrywać z rośliny wszystkich liści, lecz najwyżej jedną trzecią, gdyż zbyt osłabiona — zgi­nęłaby. Niekiedy możemy liście kosić, jeśli występują masowo w miejscu zbioru. Liście borówki brusznicy osmykujemy ze ściętych, wysuszonych pędów. Najlep­szą porą zbioru liści jest czas przed zakwitnięciem rośliny.

Ziele (Herba). Jest to nadziemna część rośliny. Zbiera się je prawie zawsze w okresie pełnego kwitnienia (wyjątek stanowi skrzyp), wybierając część górną, zieloną, z                  łodygą. Przy zbiorze całego ziela musimy zwracać uwagę, aby nie było ono zanieczyszczone chwastami, a zwłaszcza powojem. Rośliny o cienkich łodygach ucinamy tuż nad ziemią, z tych zaś które mają łodygi grube, ści­na się tylko wierzchołki. Nie należy ziela zrywać ręką, gdyż w ten sposób często wyrywa się korzeń.

Owoc (Fructus) i nasienie (Semen). Owoce zbieramy dojrzałe lub niedojrzałe, nigdy w stanie przejrzałym. Najlepszym okresem zbioru jest początek dojrzewania. Owoce mięsiste, np. berberysu lub borówki czarnej, zbiera się w dni suche i sło­neczne (nie gniją i nie pleśnieją), natomiast owoce suche (popularnie nazywane nasionami), np. kminku, kopru i kolendry, zbieramy, na odwrót, w dni pochmurne i przed obeschnięciem rosy, ponieważ wówczas nie osypują się. Zazwyczaj ścinamy całe ziele lub wierzchołek, wiążemy w snopki i po wysuszeniu młócimy na podło­żonych płachtach.

Jakość surowca i jego wartości lecznicze zależą w dużym stopniu od sposobu suszenia, który ma zasadniczy wpływ na zawartość ciał czynnych. Jest ogólną zasadą, aby suszyć zioła w cieniu, jak najkrócej i jak najszybciej po zbiorze.

Suszenie może odbywać się w dwojaki sposób: naturalny — na powietrzu i w ogrzewanych suszarniach.

Zasadniczym czynnikiem wpływającym na suszenie surowca w warunkach naturalnych jest powietrze, które ma zdolność pochłaniania wilgoci, przy czym duże znaczenie ma szybkość jego przepływania.

Drugim ważnym czynnikiem jest temperatura. Im cieplej jest w miejscu suszenia, tym szybciej powietrze nasyca się parą wodną. Tak więc przy suszeniu ziół w wa­runkach naturalnych musimy pamiętać o odpowiedniej temperaturze pomieszcze­nia i o szybkim przepływie powietrza.

Do suszenia ziół najlepiej nadają się strychy, szopy, puste stodoły lub izby mieszkalne. W pomieszczeniach tych powinny znajdować się wietrzniki zabezpie­czone siatką. Miejsce suszenia ziół nie może znajdować się w pobliżu stajni, obór lub chlewów, gdyż zioła — wchłaniając zapachy — nie nadają się do użytku leczniczego.

Przed suszeniem pomieszczenie powinno być starannie oczyszczone. Zioła rozkłada się cienką warstwą na czystych sitach, matach, papierach lub płótnie. Nie wolno kłaść ziół bezpośrednio na podłodze lub na ziemi. Niektóre zioła (np. baldachy bzu czarnego, ziele dziurawca) można rozwieszać na sznurach; korzenie nanizać na nitki lub sznurki.

Niektóre surowce powinny być suszone w podwyższonej temperaturze, naj­częściej przy 35—60°, a rośliny zawierające substancje lotne — w temp. 20—35°, najwyżej do 40°.

W warunkach domowych zioła można suszyć na płytach kuchennych lub w piecykach, rozłożone cienką warstwą na blachach wyłożonych papierem.

Dobrze wysuszony surowiec ma naturalny kolor, tylko bardzo nieliczne zioła zmieniają barwę (malwa). Liście wysuszone kruszą się w palcach, a łodygi pękają; owoce nie powinny przy zgniataniu zlepiać się w bryłę.

Wysuszony surowiec powinien być jak najszybciej zapakowany. Jest kilka typów opakowań. Surowce łatwo pochłaniające wodę i aromatyczne (np. ziele konwalii, liście melisy, kwiaty jasnoty białej) przechowuje się w szczelnych naczyniach szklanych lub metalowych. Większość ziół może być przechowywana w opakowa­niach półszczelnych (skrzynki lub kartony wyłożone pergaminem, kilkuwarstwowe torby papierowe, worki brezentowe), zwykłych (worki papierowe, kartony) lub przewiewnych (kosze, łubianki).

Zioła pakuje się ostrożnie, lekko ugniatając.

Do każdego opakowania powinna być przyczepiona etykietka z wypisaną nazwą surowca i datą jego zbioru (przechowywane ponad rok są już najczęściej bezwar­tościowe pod względem leczniczym).

Zioła przechowujemy w miejscach suchych, przewiewnych i z dala od źródeł silnych zapachów. Należy je zabezpieczyć przed zanieczyszczeniem przez zwierzęta i wniknięciem owadów.

Ochrona przyrody uwzględnia nie tylko aspekty naukowe, gospodarcze, historyczno-pamiątkowe, jest również wyrazem troski o zachowanie piękna krajobrazu polskiego oraz specyficznych cech jego przyrody. Ustawowej ochronie podlegają niektóre rośliny cenne i rzadko u nas występujące, lub też wyniszczone przez rabunkowy zbiór.

Do roślin pozostających pod ochroną należą również niektóre rośliny lecznicze. Zbiór ziół chronionych może być dozwolony na pewnym tylko obszarze kraju; częściej bywa zabroniony w ogóle. Zioła te są więc najczęściej uprawiane i w ten sposób otrzymujemy cenny surowiec zielarski.

Rośliny podlegające ścisłej ochronie:

1)   wawrzynek wilcze łyko,

2)    bluszcz,

3)   widłaki (dozwolony jest tylko zbiór kłosków),

4)    storczykowate (z wyjątkiem gatunków pospolitych, kwitnących czerwono),

5)    kosaciec (z wyjątkiem żółtego),

6)    sasanki,

7)    miłek wiosenny,

8)    rosiczki,

9)    goryczki,

10)   dziewięćsił bezłodygowy,

11)   orlik,

12)   tojad,

13)   dyptam jesionolistny,

14)   arnika górska,

15)   szafran,

16)   porost islandzki.

Zbiór niektórych roślin podlega pewnym ograniczeniom, tzn. może być dokony­wany jedynie po uzyskaniu zezwolenia i pod specjalną kontrolą administracji leśnej. Są to: 1) macierzanka wonna, 2) pokrzyk wilcza jagoda (silnie trująca!), 3) konwalia majowa, 4) pierwiosnka lekarska i wyniosła, 5) zimowit jesienny, 6) porzeczka czarna, 7) grzybień biały, paprotka zwyczajna, 9) tysiącznik po­spolity, 10) mącznica lekarska, 11) płucnica lekarska, 12) granicznik płucnik, 13) brodaczek. 14) goryczka trojeściowa, 15) ciemierzyce, 16) turzyca piaskowa, 17) turówka wonna.

Ochrona środowiska naturalnego to nie tylko zakazy bądź zarządzenia dotyczące ograniczenia zbioru określonych roślin, ale także zasady zbioru roślin leczniczych rosnących dziko. Zbieracza obowiązują pewne zasady, które mają na celu zachowa­nie naturalnego skupienia ziół w dotychczasowym stanie. Powinien on zatem przestrzegać następujących warunków:

1)    należy zbierać tylko rośliny dobrze znane o których wiadomo na pewno, że nie są pod ochroną i tylko tyle, ile można ususzyć na raz i tylko te części, które mają zastosowanie w lecznictwie;

2)    wybierać duże skupiska roślin, z których można zebrać jedynie część, pozostawiając najlepsze okazy, które po rozmnożeniu dadzą nowy plon;

3)    pączki i korę należy zbierać ze ściętych gałęzi.

1. Przyprawy mogą być używane w postaci świeżych ziół lub suszonych; większą wartość mają zioła niesuszone.

1. Suszone przyprawy należy przechowywać w szczelnie zamkniętych naczyniach i używać w niewielkich ilościach.
2. Zioła świeżo zebrane siekać nożem nierdzewnym.

Anyż. Znany i stosowany już w starożytności. Posypywano nim pierniki i słodkie pieczywo. Jest obecnie częstym dodatkiem do ciast i ciastek, twarogu, surowych jabłek, sosów słodko-kwaśnych i napojów orzeźwiających. W dawnych apteczkach domowych nalewka anyżowa, tzw. anyżówka, była środkiem leczniczym, stoso­wanym powszechnie w dolegliwościach spowodowanych złym trawieniem. Przepis na tę nalewkę podajemy z przekonaniem, że „dawkowana” będzie w ilo­ściach, zgodnych z określeniem: „jak na lekarstwo”.

Nalewka z owoców anyżu: pół szklanki owoców, laskę cynamonu, 10 goździków i cienko okrojoną skórkę z 1 cytryny zalać 2 litrami mocnej wódki. Przechowywać w temperaturze pokojowej, często wstrząsając.

Bazylia wonna (suszone liście). Niegdyś była przyprawą królewską (nazwa od basilicum — królewski). Jedynie król mógł własnoręcznie obcinać złotym noży­kiem wonne listki bazylii. W dawnym Rzymie uchodziła za symbol nienawiści (bazyliszek), natomiast w Indiach była świętą rośliną boga Wisznu. Jest dziś niezastąpioną przyprawą potraw rybnych (również marynat), wszelkich pieczeni, a więc baraniej, wieprzowej, pasztetu z zająca i zrazów polskich zawijanych. Podnosi smak surówek — z zielonej sałaty, marchwi, ogórka, pomidorów i mizerii. Świeże liście, dodane do kiszenia ogórków znakomicie podnoszą ich smak.

Może być hodowana przez rozmnożenie z rozsady; wymaga dużo ciepła i słońca.

Biedrzeniec (świeże liście). Młode surowe liście używane są do zup dietetycznych. Do sporządzania sałatki nadają się liście całe lub pokrojone, po sparzeniu wrząt­kiem. Dla poprawienia smaku dodaje się śmietanę i sok z cytryny.

Cebula. Jedna z najdawniejszych przypraw. Używana do wszystkich potraw, z wyjątkiem mączno-słodkich. Surowa cebula zawiera wiele witamin, które sta­wiają ją w pierwszym rzędzie jako roślinę przyprawową i leczniczą.

Chrzan. Jako przyprawa do mięs i wędlin stosowany był dawniej powszechnie, szczególnie przez żeglarzy wyruszających na dalekie wyprawy morskie.

Tarty korzeń chrzanu używany jest jako dodatek do surówek, do potraw mię­snych, rybnych i do ostrych sosów.

Cząber ogrodowy (świeże lub suszone ziele). Ziele to ma gorzki smak i silny zapach, używane jest w zastępstwie pieprzu do potraw z roślin strączkowych i do sosów. Ma działanie pobudzające apetyt.

Czosnek. Podobnie jak cebula, jest jedną z najstarszych przypraw. Ma wybitne działanie lecznicze i jest szeroko rozpowszechniony w dietetyce. Najczęściej dodawany do potraw mięsnych i zup (jarzynowa, rosół, pomidorowa), urozmaica również smak innych potraw, jak np. jajecznicy, głównie — smażonej z pomido­rami i tartym żółtym serem, sałatki z papryki, pomidorów i bakłażanów, galaretki z nóżek cielęcych i wieprzowych, sałaty zielonej z koprem, oliwą i sokiem z cytryny, twarogu (z dodatkiem sproszkowanej mięty). Jest niezbędny przy kwaszeniu ogórków.

Dzięgiel (korzenie). Aromatyczna przyprawa ludów Północy. U nas znany jest jako tzw. „anżelika” — są to smażone w cukrze pochewki liściowe, służące do przybrania tortów; również składnik „Maggi” i niektórych likierów. Tradycyjnym polskim, leczniczym oczywiście, likierem przyrządzonym z dzięglu jest słynna Benedyktynka, której przepis podajemy. Do 5 dag dzięglu suszonego lub 0,25 kg korzenia (świeżo wykopanego, oczyszczonego i pokrojonego w kostkę) dodać cienko skrojoną skórkę z 5 pomarańczy, 4 strączki wyłuskanego kardamonu i laskę wanilii. Wszystko to zalać mocną (50—60°) wódką i postawić w nasłonecz­nionym miejscu. Po miesiącu zlać, wyciskając korzenie. Ugotować syrop z 70 dag cukru, 20 dag syropu ziemniaczanego i do gorącego jeszcze — wlać nalewkę. Nakryć płótnem, po ostudzeniu rozlewać do butelek. Używać po kilku miesiącach.

Estragon (świeże lub suszone liście). Roślina uprawiana. Jest bardzo dobrym dodatkiem do zielonej sałaty, zup, pieczeni, mielonych kotletów i marynat; głów­nie używany do kiszenia ogórków i korniszonów, którym nadaje jędrność. Z liści estragonu przygotowuje się ocet: 1—2 garści liści zalać 1 litrem winnego octu; dodać po łyżeczce liści kopru, tymianku, szczypiorku, szczyptę majeranku, 2 łyżki czerwonych porzeczek i 1 łyżeczkę wiśni bez pestek. Po 2 miesiącach otrzymuje się znakomity aronatyczny ocet do sałatek.

Jałowiec (suszone, dojrzale owoce). Dawny zwyczaj wędzenia mięs w dymie z igliwia jałowca znalazł obecnie pełne wytłum iczenie i potwierdzenie naukowe: przy spalaniu igliwia jałowca ulatniają się związki chemiczne o silnych właściwo­ściach bakteriobójczych.

Jagody dodaje się do mięs przyrządzanych ,,na dziko”.

Kminek (owoce). Prastara przyprawa słowiańska. Uprawiany jest obecnie w wielu krajach, głównie w Holandii. Zastępuje często koper, mający podobne właściwości. Owoce przed dodaniem do potrawy należy sparzyć. Używany naj­częściej do kapusty oraz do schabu (łącznie z czosnkiem); także do wypieku pieczywa; do serów i twarogu, sałatek i do „mało wyrazistych” zup, jak np. ziemniaczana, żurek. Parę ziarn można wrzucić do gotujących się ziemniaków.

Kolender (owoce). Przyprawa znana już w starożytności. Ulubiona jarzyna Wschodu. Zastosowanie jest podobne jak kminku — kolender jest jednak nieco ostrzejszy w smaku i bardziej aromatyczny. Tradycyjna przyprawa kiełbas i szynek wędzonych, używa się go także do peklowania szynki i do duszonej wołowiny.

Koper (świeże liście oraz łodygi). Drobno posiekane liście dodawane są do sa­łatek, np. do mizerii, zielonej sałaty, pomidorów; często — z posiekaną natką pietruszki. Jest znakomitym dodatkiem smakowym potraw gotowanych, jak zupy, sosy, ryby (posiekane listki wrzucać po przyrządzeniu potrawy, zmieszać i już nie gotować). Łodygi kopru łącznie z czosnkiem dodaje się do kiszenia ogór­ków.

Krwawnik (świeże liście lub młode pędy). Krwawnik można przyrządzać jako sałatkę lub też jako dodatek do chleba z masłem — w postaci drobno pokrojonych listków. Dobrym środkiem witaminowym i pobudzającym apetyt jest świeży sok, wyciśnięty ze zmiażdżonych liści, podawany z mlekiem lub wodą (osłodzoną miodem lub cukrem).

Lubczyk (świeże liście lub suszony, sproszkowany korzeń). Ma smak gorzki i zapach podobny do selera. Używany jest w zastępstwie bulionu „Maggi” do zup i do sieka­nego mięsa. Podnosi smak potraw, ale… nie wpływa na rozbudzenie uczuć miło­snych, z czego słynął w dawnych czasach.

Majeranek (suszone liście, pędy i kwiaty). Przyprawa, bez której niepodobna sobie wyobrazić wielu potraw. Uszlachetnia smak zup (np. grochowej i fasolowej) i drobiu (kaczka i gęś natarte wewnątrz), używany do jajecznicy i kołdunów, ale przede wszystkim — do flaków i pieczeni wieprzowej.

Mięta pieprzowa (świeże i suszone liście). Znakomita i niedoceniana w Polsce roślina przyprawowa. Jeden liść mięty dodany do sosu pieczeniowego bardzo podnosi jego smak. Specjałem jest ryba w sosie miętowym. Suszone liście dodąwane są także do owczego sera, bryndzy oraz do twarogu (łącznie z posiekanym czo­snkiem). Dawniej stosowano miętę jako środek leczniczy w postaci nalewki. Nalewkę taką sporządza się z liści świeżych, zebranych rano. Kilka łyżek liści zalać mocną (50—60°) wódką. Po tygodniu nalewka jest gotowa.

Miętowa herbata jest skutecznym środkiem przy niestrawności, a wielu znawców przenosi jej smak nad herbatę „normalną”.

Mniszek (świeże liście). Roślina o miłym, lekko gorzkim smaku. Popularny, „dmuchawiec”. W Szwajcarii i Francji używany powszechnie jako jarzyna i przy­rządzany podobnie jak szpinak, u nas — jako sałatka ze świeżych, młodych listków. W kuracjach wiosennych stosuje się sok mniszka, wyciśnięty z umytych liści (20 dag liści zmiażdżyć, wycisnąć sok; pić 3 razy dziennie po kieliszku).

Nasturcja (świeże liście i owoce). Młode liście są aromatycznym dodatkiem do zielonych sałatek, głównie sałaty zielonej. Doskonałe są natomiast marynowane niedojrzałe owoce nasturcji, będące namiastką kaparów. Przyrządza się je w sposób następujący. Owoce wielkości ziarna grochu (niedojrzale) zalać wrzątkiem, za­gotować, dokładnie osączyć z wody. Zagotować 4% winny ocet estragonowy (p. str. 192) z dodatkiem paru ziaren pieprzu, ziela angielskiego, kolendra lub gorczycy, 1 listka laurowego, 1 goździka, kilku małych cebul, soli, cukru do smaku.. Do ciepłego octu dodać kawałek skórki cytrynowej. Ostudzić, odcedzić. Do octu wrzucić nasturcję i podgrzać do wrzenia. Nie gotować. Tak przyrządzone „polskie kapary” przechowywać w szczelnie zamkniętych słoikach. Używać do ostrych sosów, majonezów, sałatek, potraw ze śledzi.

Nasturcję (niedojrzałe owoce) można także marynować w occie (6%) i oliwie (pół na pól). Ponieważ oliwa wypływa na wierzch, słoiki należy co pewien czas wstrząsać.

Nostrzyk (ziele). Roślina ta ma przyjemny zapach, podobny do zapachu siana. Można jej używać do aromatyzowania serów.

Piołun (ziele). Ziele piołunu ma cenne właściwości lecznicze. Używany jest również do wyrobu nalewek, stosowanych w dolegliwościach przewodu pokarmo­wego. 4 łyżki ziela zalać 1 litrem wina lub 0,5 litra wódki. Po tygodniu przecedzić, dodać laskę cynamonu. Pić 2 razy dziennie po kieliszku (50 g) przed jedzeniem.

Rozmaryn (liście). Wonne ziele, które dodane (ale w niewielkiej ilości) czyni potrawy bardzo „interesującymi” smakowo. Dotyczy to przede wszystkim pieczeni baraniej, zupy jarzynowej, dań z królika i ryb. Dodawany jest również do gotowa­nego, przecieranego grochu, szpinaku, a także do owczego sera i ostrego sosu pomidorowego (z odrobiną czosnku i liściem laurowym).

Róża dzika (owoce i liście). Owoce dzikiej róży to najbogatsze polskie źródło witaminy C, toteż sporządza się z nich przetwory (cenione nie tylko w naszej kuchni).

Róża tarta: 10 dag wydrążonych owoców, 50 dag cukru-pudru i 1 dag kwasu cytrynowego wrzucić do glinianej miski i ucierać na gładką masę. Przełożyć do słoja, trzymać w niskiej temperaturze.

Macerat z owoców: 0,5 kg owoców róży i 0,25 kg cukru zalać 1 litrem wina lub wódki, postawić w ciepłym miejscu. Po tygodniu zlać i przecedzić. Pić 2 razy dziennie po kieliszku (polecane dla osób starszych — w ogólnym osłabieniu).

Sok z płatków: 0,5 litra płatków różanych ubić w słoju, oczyścić z żółtych ko­niuszków. zalać 1 litrem gorącej wody, wrzucić 3 dag kwasu cytrynowego, zmie­szać, postawić pod przykryciem na 24 godziny, odcedzić płyn (odcisnąć płatki), do którego dodać 1 kg cukru i gotować 10—15 minut. Ostudzony sok wlać do su­chych butelek.

W wielu krajach wysoko cenione są konfitury z róży — ze względu na dużą zawartość witaminy C (tylko niewielka część ulega rozkładowi w czasie gotowa­nia). Można też używać liści dzikiej róży jako namiastkę herbaty.

Szałwia (ziele i liście). Niedoceniana, a znakomita aromatyczna przyprawa, łagodząca nadmierną fermentację jelit i ułatwiająca trawienie ciężko strawnych potraw. Szałwię dodaje się przede wszystkim do pieczeni cielęcej, baraniej (smak dziczyzny), do pieczonego drobiu (gęś, kaczka), do sałatek i sosów, do zup: ziemniaczanej, jarzynowej i grochowej; także do szaszłyku przyrządzanego na rożnie. Jest niezbędnym dodatkiem marynowanego i smażonego węgorza (łącznie z włoszczyzną, cebulą, zielem angielskim, pieprzem, liściem laurowym i majeran­kiem).

Tymianek (sproszkowane ziele). Niegdyś wierzono, że dodaje odwagi wojowni­kom w walkach, a Greczynki przygotowywały z jego dodatkiem sery i napoje. Jest i dziś jeszcze w pobliżu Aten tzw. wzgórze tymiankowe, z którego pszczoły zbierają miód, mający sławę najlepszego na świecie. We Francji znana jest zupa tymiankowa na piwie (leczy ponoć nieśmiałość).

Tymianek jest przyprawą nadal bardzo popularną na południu Europy. Używa­ny jest do wszelkich potraw z mięsa, dań z pomidorów, do zupy jarzynowej i du­szonego mięsa wołowego oraz do pasztetów.

W dawnej kuchni polskiej przyprawy korzenne stosowane były w dużych ilościach. Mimo wysokich cen sprowadzano z zagranicy pieprz, imbir, szafran, gałkę muszkatołową, goździki, cynamon, liście laurowe i ze zbytkiem nimi sza­fowano. Zamiłowanie do przypraw korzennych było wielkie, moda na nie nastąpi­ła w Polsce z chwilą wprowadzenia kawy i herbaty, do dzisiejszego jednak dnia tzw. korzenie są używane powszechnie, mimo iż ich działanie jest często szkodliwe.

Przodkowie nasi szeroko stosowali przyprawy rodzime, jak cebulę, czosnek, pietruszkę, gorczycę czy koper; poczesne miejsce wśród ogromnej ilości przeróż­nych potraw zajmowała np. baranina obficie zaprawiana czosnkiem czy wieprzo­wina, tak umiejętnie przyprawiona jałowcem, macierzanką i tymiankiem, że dosko­nale zastępowała pieczeń z dzika. Niemniej w tradycyjnej kuchni polskiej prze­trwały przyprawy egzotyczne, a rzadko — poza .nielicznymi wyjątkami — stosowa­ne są rośliny przyprawowe polskie (tj. rosnące u nas lub uprawiane). Wiele ziół używanych dawniej zostało zapomnianych. Jest w tej dziedzinie dziwny para­doks. Zioła polskie wyróżniają się doskonałym aromatem, jakością (podobnie jak np. grzyby i inne surowce runa leśnego), ale znane są i doceniane najczęściej jedynie przez cudzoziemców.

O tym, czy roślinę zaliczamy do leków czy do przypraw, decyduje przede wszy­stkim stan zdrowia naszego organizmu oraz przyzwyczajenia indywidualne czy narodowe. Stosowane u nas jako leki takie zioła, jak np. rumianek czy kwiat lipowy, stanowią napój codzienny — herbatę — we Francji, Włoszech i Portugalii. Inne jak ruta, szałwia, tymianek są używane na południu Europy jako dodatki smakowe do potraw.

Przyprawy ziołowe mają ogromne znaczenie dla prawidłowego trawienia, szczególnie w rekonwalescencji oraz w okresie zimy i wczesnej wiosny.

Zioła są naturalnymi skarbnicami witamin, związków mineralnych i takich składników, jak np. fitoncydy — substancje lotne o działaniu bakteriostatycznym, a nawet bakteriobójczym (w cebuli, czosnku). Organizmowi — dla prawidłowego funkcjonowania — potrzebne są również składniki roślinne, jak śluzy, pektyny, garbniki itp. Rola ziół leczniczych w żywieniu nie ogranicza się zatem wyłącznie do walorów smakowych.

Zbyt często nadużywamy takich dodatków, jak ocet, źle znoszony przez orga­nizm, szczególnie w chorobach nerek, wątroby i przemiany materii, a przecież możemy go zastąpić octem estragonowym lub winnym z jabłek, sokiem kiszonej kapusty czy ogórków. Również zamiast pieprzu naturalnego można używać pieprzu ziołowego, w skład którego wchodzi m.in. gorczyca, papryka, chrzan, kminek i majeranek.

Powszechnie wiadomo, że nieprawidłowo prowadzona kuchnia powoduje nie­domagania organizmu, które mogą doprowadzić do ciężkich schorzeń. Zamiast więc stosować leki na skutki naszego odżywiania się, spróbujmy działać profilak­tycznie, sięgając do najdoskonalszej ..apteki”, jaką jest otaczająca nas przyroda.

Pielęgnowanie włosów polega głównie na ich odpowiednim myciu, a więc w wodzie cieplej (nigdy gorącej), miękkiej (najlepiej przegotowanej poprzedniego dnia), odpowiednimi dla rodzaju włosów (suche, tłuste, jasne, ciemne) szampona­mi, zawierającymi dodatek witamin, wyciągów ziołowych itp. składników.

Ważną czynnością pielęgnacyjną jest również codzienne ich szczotkowanie szczotką z włosia, które usuwa łupież i kurz oraz równomiernie rozprowadza tłuszcz wydzielany przez gruczoły łojowe. Do płukania włosów należy stosować gotową mieszankę ziołową Kapilosan, produkowaną w dwóch odmianach: do włosów ciemnych, która zawiera korzeń mydlnicy, kłącze tataraku, ziele skrzypu, ziele wrzosu, ziele nostrzyka, korę wierzby, liść pokrzywy i szyszki chmielu oraz do włosów jasnych o składzie: korzeń mydlnicy, kłącza tataraku, ziele skrzypu, ziele wrzosu, ziele nostrzyku, korę wierzby i kwiat rumianku.

Systematyczne stosowanie tych mieszanek zapewnia włosom połysk, jedwabi- stość i miękkość.

Do właściwego pielęgnowania włosów zaleca się stosowanie ziół w postaci kąpieli i obmywań skóry głowy. W przypadku łupieżu, łojotoku suchego i wypada­nia włosów należy stosować w postaci odwaru korzeń łopianu i kłącze tataraku, którym płuczemy włosy przy każdorazowym myciu. Przy włosach charakteryzu­jących się wzmożoną tendencją do wypadania, należy w skórę głowy wcierać nalewkę z korzenia łopianu lub myć głowę w specjalnym odwarze ziołowym.

Nalewka. Korzenia łopianu 2 łyżki zalać 6 łyżkami spirytusu. Szczelnie zakryte naczynie odstawić na tydzień, przecedzić, raz dziennie przecierać skórę głowy (na porost włosów).

Odwar. Liścia pokrzywy, kłącza tataraku, ziela skrzypu, korzenia łopianu po 3 łyżki. Zalać litrem wody. Gotować 15 minut, przecedzić; myć odwarem głowę.

Uzupełnieniem nacierań i mycia jest jednoczesna kuracja drożdżowa. Drożdże w ilości 1 deka rozpuścić w szklance ciepłej wody z dodatkiem łyżeczki cukru, odstawić na 2 godziny. Pić 2 razy dziennie po pół szklanki przez miesiąc.

Wzmacniająco na włosy działa także systematyczne nacieranie skóry głowy sokiem z czarnej rzodkwi lub nalewką pokrzywową (przez kilka tygodni).

Nalewka. Liścia pokrzywy 5 łyżek zalać 2 szklankami spirytusu. Po 2 tygodniach przecedzić, stosować ¹ /₂ szklanki na litr wody do mycia głowy lub nacierać skórę nalewką.

Omawiając ziołową pielęgnację włosów, należy wspomnieć również o kosmetyce upiększającej — farbowaniu włosów. Zabieg ten jest obecnie popularny i modny, kryje siwiznę, ożywia włosy spłowiałe i matowe, uatrakcyjnia wygląd. Farby roślinne są zupełnie nieszkodliwe, a działają na włosy dodatkowo wzmacniająco. Najbardziej znaną farbą roślinną jest henna.

W warunkach domowych dobry efekt tuszujący siwe włosy można uzyskać jednym z niżej podanych przepisów.

Nalewka orzechowa. Zielone łupiny orzecha włoskiego drobno pokrajać, zalać w słoiku rozcieńczonym spirytusem (60%) i postawić na słońcu, nie nakrywając. Po tygodniu otrzymaną nalewkę zmieszać z równą częścią gliceryny. Używać do barwienia włosów na kolor ciemny blond.

Odwar do ciemnych włosów. Kory dębu, szyszek chmielu, kłącza tataraku, liści orzecha włoskiego po 3 łyżki. Zioła zmieszać, zalać litrem wody, gotować 10 minut, przecedzić. Płukać często włosy otrzymanym odwarem.

Aby włosy nabrały barwy jasnozłocistej, zaleca się mycie głowy w odwarach z kłącza tataraku, kwiatu rumianku, liścia szałwii, korzenia łopianu, kory dębu, kory wierzby i ziela skrzypu.

O zdrowej, ładnej cerze decyduje stan czynnościowy gruczołów wewnętrznego wydzielania, układu nerwowego, przewodu pokarmowego itp. Prawidłowe odży­wianie się — spożywanie pokarmów zawierających witaminy (A, B₂ i C), sole mineralne, ograniczenie ostrych przypraw, słodyczy, alkoholu, częste przebywanie na świeżym powietrzu, gimnastyka — to ważne czynniki konieczne do zachowania zdrowej cery. W jej pielęgnacji, przy odpowiednim doborze kosmetyków, stosowa­nie surowców roślinnych daje bardzo dobre rezultaty.

Cera prawidłowa u osób dorosłych występuje rzadko; w zależności od stopnia natłuszczenia, nawilżania oraz przebiegających procesów rogowacenia rozróżnia się cerę tłustą, mieszaną i suchą.

Cera tłusta. Jest gruba, o barwie szarożółtej, błyszcząca. Na twarzy widoczne są rozszerzone pory, a w nich często tkwiące zaskórniki (tzw. wągry). Przy tego typu cerze występuje skłonność do zakażeń bakteryjnych, czasami nawet o charakte­rze czyraków. Ujawnia się to szczególnie w okresie dojrzewania w postaci schorze­nia zwanego trądzikiem pospolitym. Pielęgnowanie takiej cery polega przede wszystkim na jej oczyszczeniu i odtłuszczeniu. Należy przestrzegać skrupulatnie codziennej higieny całego ciała. Twarz myć kilka razy dziennie ciepłą przegotowaną wodą z dodatkiem azulenu (spirytusowego wyciągu z kwiatów rumianku). Wskaza­ne jest również dwu-, trzykrotne w tygodniu mycie twarzy płatkami owsianymi lub mydłem o działaniu dezynfekującym i wysuszającym.

Latem należy pamiętać, że najlepszym lekarstwem na tego typu dolegliwości są umiejętnie dawkowane kąpiele słoneczne.

W stanach nasilenia objawów łojotoku niezastąpione są oczywiście maseczki ziołowe oczyszczające i odświeżające oraz przywracające i utrzymujące normalny stan skóry twarzy.

Maseczki oczyszczające: 1 — kwiatu rumianku 3 łyżeczki, liścia prawoślazu i nasion lnu po łyżce, ziela nostrzyku i ziela macierzanki również po łyżce. Zioła dokładnie wymieszać, dodać tyle ciepłej przegotowanej wody, aby powstała gęsta papka. Nakładać ją szybko pędzelkiem na twarz (pomijając okolice oczu i ust, na które przed zabiegiem nakładamy cienką warstwą krem). Na nałożoną papkę kładziemy płatki ligniny, a na nie warstwę gazy i na końcu ceratkę plastyko­wą. Po 30 minutach maseczkę zdejmujemy, twarz myjemy ciepłym naparem np. z kwiatu rumianku lub kwiatu dzikiej róży; 2 — kwiatu rumianku 3 łyżki stołowe, liścia rozmarynu, kwiatu lipy i nasienia lnu po 2 łyżki. Przyrządzać i stosować jak wyżej.

W warunkach domowych można również przyrządzić inne maseczki dla cery tłustej, np. maseczkę mleczną. Mleka w proszku dwie łyżeczki wymieszać ze słabą esencją z herbaty. Papkę nałożyć na twarz, zmyć po 30 minutach.

Maseczka odżywczo-witaminowa. Sok z ogórka utrzeć z łyżeczką drożdży. Nakładać cienką warstwą, po 30 minutach zmyć przegotowaną wodą.

Na cerę tłustą, poza stosowaniem maseczek ziołowych, dobrze również działają płyny ściągające, przygotowane na spirytusie z dodatkiem ziół. Wymienione niżej zioła zalewa się w słoiku rozcieńczonym spirytusem (60%), szczelnie zamyka i odstawia na tydzień, po czym sączy przez warstwę waty i gazy rozpostartej na sitku.

1 — kwiatu rumianku, liścia mięty po łyżce, kwiatu arniki łyżeczkę zalać szklan­ką spirytusu; 2 — kwiatu rumianku, liścia mięty, ziela macierzanki, ziela bratka po łyżeczce zalać 2 szklankami wody, gotować 10 minut, przecedzić. Do otrzyma­nego odwaru dodać odrobinę kwasu salicylowego i kwasu bornego, łyżeczkę esencji z herbaty oraz szklankę spirytusu; 3 — wycisnąć sok z cytryny, dodać do niego sok wyciśnięty z 5 łyżek owocu poziomek. Zmieszane soki wlać do pół szklanki wódki. Otrzymanym płynem przecierać twarz 2 razy dziennie.

W sklepach zielarskich można nabyć gotowe maseczki ziołowe przeznaczone dla cery tłustej — nr 5 oraz tłustej z trądzikiem — nr 6, a także nr 8, zamykającą pory, ściągającą.

Maseczka nr 5 zawiera korzeń prawoślazu, kłącze tataraku, mąkę kartoflaną, węglan wapniowy i kaolin; nr 6 — kwiat rumianku, ziele krwawnika, liść mięty pieprzowej, kwiat nagietka, nasienie kozieradki, korzeń mydlnicy, ziele tymianku; nr 8 — liść szałwii, korę dębu, ziele lebiodki, kwiat bzu czarnego, kwiat lipy, na­sienie kozieradki, korę wierzby i kaolin.

Cera sucha. Jest bardzo delikatna, cienka, o barwie różowożółtej, skłonna do łuszczenia się i wszelkiego rodzaju podrażnień, niezwykle wrażliwa na wiele czyn­ników atmosferycznych (silny mróz, wiatr, długotrwałe nasłonecznienie). W zwią­zku z tym powinna być otoczona szczególnie troskliwą opieką. Trzeba pamiętać, że cera tego rodzaju, bez prawidłowego i regularnego pielęgnowania, będzie po prostu szybko starzeć się. Ważnym momentem jest również prawidłowy dobór kosmetyków, gdyż często może wystąpić uczulenie na pewne substancje w nich zawarte.

Myć należy twarz dwa razy dziennie ciepłą, koniecznie przegotowaną wodą używając delikatnego (dziecinnego) mydła. Stosować kremy wyłącznie nawilża­jące, które pozwalają na utrzymanie naturalnej wilgotności skóry. Uzupełnieniem pielęgnacji tego typu cery są oczywiście maseczki ziołowe, które mają działanie wybitnie łagodzące i wygładzające oraz wzmacniające.

Maseczka ochraniająca. Nasienia lnu łyżkę, liścia rozmarynu i kwiatu rumianku łyżeczkę, zmieszać, zalać zimną przegotowaną wodą do konsystencji papki. Nałożyć na twarz. Zmywać watą zmoczoną chłodną przegotowaną wodą. Z goto­wych maseczek ziołowych można z powodzeniem stosować:

Nr 1 — dla cery bardzo suchej (nasienie lnu, kwiat rumianku, korzeń mydlnicy, owoc kopru, dekstryna).

Nr 2 — dla cery suchej (nasienie lnu, kwiat rumianku, ziele krwawnika, korzeń mydlnicy, mąka ryżowa).

Nr 3 — dla cery suchej, łuszczącej się (nasienie lnu, kwiat rumianku, ziele le­biodki, dekstryna).

Nr 9 — przy podrażnieniu skóry (mąka pszenna, kwiat rumianku, dekstryna).

Przy cerze suchej korzystnie działają maseczki, których celem jest odżywienie i wzmocnienie skóry twarzy.

Maseczki odżywcze-witaminowe: 1 — owoców lnu dwie łyżki zalać szklanką wody, gotować przez pół godziny. Ostudzoną papkę nałożyć dokładnie na twarz i przykryć podwójną warstwą gazy nasyconej naparem z kwiatu rumianku lub z kwiatu lipy (kompres).

Zmywać po 20 minutach.

2 — żółtko jaja wymieszać dokładnie z 2 łyżkami oliwy z oliwek, dodać łyżeczkę twarogu. Nałożyć kompres jak wyżej.

Kompresy ziołowe zapobiegają nadmiernemu ściąganiu skóry przez maseczkę, a jednocześnie mają właściwości nawilżające.

W okresie letnim polecane są również maseczki owocowe oraz nalewki wzmac­niające (z dużą zawartością witaminy C). Z owoców stosujemy również pokrojone w plasterki ogórki lub pomidory, które po umyciu twarzy kładziemy na czole, policzkach i brodzie. Podobnie postępujemy z truskawkami, malinami, poziomka­mi po ich rozgnieceniu.

Nalewka ziołowa z winem. Kwiatu rumianku, liści mięty po 4 łyżki — zalać butelką wytrawnego wina gronowego. Odstawić na 10 dni. przecedzić przez gęste lniane płótno, używać do zmywania twarzy.

Nalewka owocowa. Soku poziomkowego i ogórkowego po pół szklanki zalać szklanką spirytusu. Przyrządzić i stosować jak wyżej.

Maseczka owocowa (dla cery bardzo suchej). 2 truskawki i kilka malin dokładnie utrzeć na gładką masę dodając żółtko jaja, łyżeczkę miodu i odrobinę mąki kar­toflanej. Stosować 2—3 razy w tygodniu.

Cera mieszana. Występuje bardzo często, jej pielęgnacja wymaga dużego na­kładu pracy i czasu. Jest ona jednocześnie cerą tłustą (czoło, nos, broda) oraz suchą (skronie). Z tego względu osoby o cerze mieszanej muszą stosować, w zależ­ności od okolicy twarzy — powyższe przepisy — bądź przeznaczone dla cery tłustej, bądź nadające się dla cery suchej.

Uniwersalną maseczką leczniczo-upiększającą jest poniższy przepis (do stosowa­nia raz w miesiącu, w wieku powyżej 30 lat). Podstawą tej maseczki są rozgotowane nasiona lnu, do których dodaje się 3 łyżki otrąb pszennych, a następnie dokładnie mieszając po pół łyżeczki rozdrobnionych ziół; ziela skrzypu, ziela macierzanki, korzenia żywokostu, korzenia prawoślazu, kwiatu chabru, kwiatu nagietka, nasienia kozieradki, ziela bratka, kwiatu rumianku i płatków kwiatu dzikiej róży. Ciepłą papkę należy dokładnie pędzelkiem nałożyć na twarz (pomijając skórę powiek, dookoła oczu, które natłuszczamy odżywczym kremem). Zmyć po upły­wie 20 minut naparem rumiankowym.

Współcześnie większość kosmetyków także zawiera dodatek wyciągów z ziół — ich naturalny skład jest najważniejszą zaletą w stosowaniu. Najczęściej stosowany­mi ziołami są: liście — brzozy i pokrzywy do wzmacniania cebulek włosowych, eukaliptusa i rozmarynu — do środków przeciwzmarszczkowych; malwy i melisy do płynów wzmacniających i ujędrniających skórę; mięty — częsty składnik eliksirów, maseczek i wód toaletowych; kwiaty — bratka i czeremchy do kremów i wód toaletowych; dziurawca do zmywaczy i wód toaletowych; rumianku i róży do wielu kosmetyków, arniki i malwy do płynów, okładów, maseczek: lawendy do kremów, płynów przeciwzmarszczkowych, mydeł; dziewanny do kremów i płynów o specjalnym przeznaczeniu.

Z ziół stosowane są: skrzyp do kremów, płynów przeciwuczuleniowych, mase­czek; krwawnik do kosmetyków łagodzących podrażnienia skóry i usuwających liszaje; tymianek do płynów i past; nostrzyk do maseczek. Korzenie — dzięgla do octów toaletowych; goryczki do płynów do pielęgnacji jamy ustnej: ratanii do kremów przeciwzmarszczkowych. Z nasion najczęściej stosowana jest kozie­radka i siemię lniane.

Mieszanki i preparaty ziołowe można nabywać w aptekach, drogeriach i sklepach zielarskich. Dostarczane są przez rozwijający się przemysł zielarski, który oprócz ich wytwarzania prowadzi liczne prace badawcze nad ulepszaniem metod uprawy oraz wzbogacaniem asortymentu specyfików ziołowych. Ułatwia przez to pra­widłowy ich dobór, a nowoczesna postać, jaka je cechuje, zwiększa znacznie możliwość stosowania.

Mieszanki (tzw. ziółka)

Cardiosan (Species cardiacae). Stosuje się w lżejszych zaburzeniach krążenia, osłabieniu mięśnia sercowego, miażdżycy z zaburzeniami krążenia, ponieważ składniki mieszanki działają tonizująco na układ sercowo-naczyniowy, rozkur­czaj ąco oraz łagodnie moczopędnie.

Zawiera ziele konwalii, ziele żarnowca, ziele jemioły, ziele skrzypu, ziele ser­decznika, owoc dzikiej róży, kwiat głogu, korzeń lubczyka, korzeń kozłka.

Degrosan (Species metabolicae). Pobudza wydzielanie soków trawiennych, zwiększa procesy przemiany materii. Mieszanka polecana w przewlekłych zapar- ciach, złej przemianie materii, otyłości.

Zawiera glon morszczyn, korzeń mniszka, kłącze perzu, ziele krwawnika, ziele fiołka trójbarwnego, korę kruszyny oraz kwiat lipy.

Diabetosan (Species antidiabeticae). Obniża poziom cukru we krwi, stąd sto­sowany jest w leczeniu lżejszych postaci cukrzycy oraz pomocniczo w złej przemia­nie materii.

Składa się z ziela rutwicy lekarskiej, naowocni fasoli, liścia borówki czernicy, liścia pokrzywy, liścia szałwii i korzenia mniszka.

Digestosan (Species stomachicae). Mieszanka wzmaga wydzielanie soków trawiennych, pobudza apetyt. Stosowana w nieżytach przewodu pokarmowego, wzdęciach, skłonności do wymiotów.

Zawiera ziele drapacza lekarskiego, liść bobrka trójlistnego, korzeń żywokostu, liść mięty pieprzowej, owoc kminku, ziele krwawnika.

Neopektosan (Species pectorales II). Działa osłaniająco, wykrztuśnie, odkaża drogi oddechowe, miejscowo przeciwzapalnie. Mieszanka polecana w nieżytach górnych dróg oddechowych, astmie, rozedmie płuc, zapaleniu oskrzeli.

Zawiera liść szałwii, korzeń i liść prawoślazu, liść podbiału, owoc kopru włoskie­go, ziele tymianku, korzeń żywokostu.

Nervosan (Species sedativae). Działa uspokajająco, nasennie i przeciwskurczo- wo. Ziółka polecafie w bezsenności, nadmiernej pobudliwości nerwowej, w nerwi­cach, zaburzeniach okresu przekwitania i pokwitania, stanach lękowych.

Zawiera kłącze kozłka lekarskiego, kwiat rumianku, ziele krwawnika, ziele mięty pieprzowej, liść melisy.

Normosan íSpecies laxantes). Składniki mieszanki działają przeczyszczająco. poprawiają trawienie. Łagodzą wzdęcia, przeciwdziałają nadmiernej fermentacji jelitowej, wzmagają przemianę materii. Wskazane stosowanie w nawykowych zaparciach, niestrawności, otyłości, w złej przemianie materii oraz w zaburzeniach trawienia.

Mieszanka zawiera korę kruszyny, kłącze perzu, owoc kminku, liść mięty pie­przowej, owoc bzu, korzeń mniszka.

Pektosan (Speciespectorales). Mieszanka ma działanie wykrztuśne, odkażające drogi oddechowe, miejscowo przeciwzapalne. Polecana w nieżytach górnych dróg oddechowych, zapaleniu oskrzeli, rozedmie płuc, w tzw. chorobach prze- ziębieniowych, przebiegających z silnym kaszlem.

Pektosan zawiera korzeń omanu, liść szałwii, liść prawoślazu, liść podbiału, owoc kopru włoskiego.

Pulmosan (Species pulmonales). Wykazuje działanie rozkurczające, przeciw­gorączkowe, przeciwzapalne, wzmaga napięcie układu naczyniowego, przemianę materii, hamuje krwawienia, jest źródłem soli mineralnych, zwłaszcza krzemionki. Lek uzupełniający leczenie schorzeń płucnych — rozedmy, pylicy, zespołu płucno- -sercowego, w stanach zdrowienia po chorobach płuc.

W skład mieszanki wchodzą: ziele rdestu ptasiego, ziele skrzypu, korzeń mniszka, kwiat krwawnika i kwiat słonecznika.

Pyrosan (Species antipyreticae). Działa napotnie i przeciwgorączkowo. Mie­szanka polecana w grypie, przeziębieniu, stanach gorączkowych połączonych z bólami mięśniowymi i stawowymi.

Pyrosan zawiera kwiat rumianku, owoc maliny, pączki topoli, liść brzozy, kwiat lipy, korę wierzby i kwiat wiązówki błotnej.

Rektosan (Species antihaemorroidales). Ziółka działają przeciwzapalnie, ściągająco i przeciwkrwotocznie. Stosowane są w żylakach odbytu (hemoroidach) — w ostrych i- przewlekłych stanach zapalnych, pomocniczo w ropniach okołoodbytniczych, stanach zapalnych odbytnicy.

Składa się z kwiatu krwawnika, owocu kminku, owocu jarzębiny, korzenia żywokostu, kory kruszyny, kwiatu kasztanowca, nasienia kozieradki i ziela fiołka trójbarwnego.

Odwar z tych ziółek można stosować wewnętrznie, do picia, oraz zewnętrznie do tzw. nasiadówek i lewatyw.

Odwar do tzw. nasiadówek. 4 łyżki stołowe ziółek zalać 2 litrami wody o tempera­turze pokojowej. Gotować przez 10 minut na małym ogniu. Odcedzić, ostudzić do temperatury 25—40°. Pół szklanki odwaru odlać do lewatywy. Ppzostaly płyn wlać do miednicy, postawić ją na niskim stołeczku. Należy w niej usiąść, nogi trzymać na podłodze. Po 15 minutach siedzenia odpocząć, leżąc. Po nasiadówce dobrze jest wykonać lewatywę z odlanego uprzednio odwaru, po której należy leżeć 15 minut na brzuchu.

Reumosan (Species antirheumaticae et antiarlhriticae). Składniki mieszanki wykazują działanie przeciwreumatyczne i moczopędne, zwiększają wydzielanie kwasu moczowego. Ziółka te stosujemy w schorzeniach reumatycznych i artre- tycznych, w zapaleniu korzonków nerwowych, w dnie, bólach mięśni.

Reumosan zawiera: liść brzozy, korę wierzby, ziele rdestu ptasiego, liść pokrzy­wy, kwiat wiązówki, ziele skrzypu.

Przeciwreumatyczną mieszanką ziołową o tym samym składzie jest granulat Reumogran.

Septosan (Species desinficientes). Działa przeciwzapalnie, odkażająco, usuwa przykry zapach z jamy ustnej. Stosowany jest zewnętrznie do płukania jamy ustnej i gardła, w ostrym i przewlekłym nieżycie, stanach zapalnych (angina), w zapaleniu ozębnej, dziąseł itp. schorzeniach.

Składa się z liścia mięty pieprzowej, liścia szałwii, ziela macierzanki, ziela tymian­ku.

Sklerosan (Species antiscleroticae). Składniki mieszanki wykazują działanie przeciwmiażdżycowe, rozkurczające oraz obniżają ciśnienie tętnicze krwi. Ziółka stosuje się w miażdżycy, nadciśnieniu tętniczym, zaburzeniach krążenia obwodo­wego i przemiany materii.

Składają się z kwiatu i owocu głogu, owocu jarzębiny, glonu morszczynu, ziela krwawnika, kory kruszyny, ziela jemioły i ziela rdestu ptasiego.

Tannosan (Species antidiarrhoicae). Działa przeciwbiegunkowo i rozkurczająco. Stosowany jest w przewlekłej biegunce, nieżycie jelit, bólach i wzdęciach żołądka, nadmiernej fermentacji jelitowej.

W skład mieszanki wchodzi kłącze pięciornika, owoc czarnej jagody, liść mięty pieprzowej, kwiat rumianku rzymskiego, liść szałwii.

Urosan (Species diureticae). Składniki mieszanki działają odkażająco na drogi moczowe oraz moczopędnie. Stosowana jest ona w przewlekłych schorzeniach pęcherza moczowego i miedniczek nerkowych (stany zapalne), w kamicy nerko­wej, piasku nerkowym.

Składa się z ziela skrzypu, ziela połonicznika, liścia brzozy, liścia mącznicy oraz kłącza podróżnika.

Vagosan (Species vaginales). Mieszanka działa ściągająco, przeciwzapalnie, przeciwskurczowo i miejscowo odkażająco. Stosowana jest do płukania pochwy w stanach zapalnych na tle bakteryjnym, upławach itp. Także w postaci przemywań przymoczek, do nasiadówek.

Zawiera ziele rdestu ptasiego, liść szałwii, liść pokrzywy, korę dębu, kwiat ru­mianku, kwiat nagietka.

Odwar do nasiadówek. 5 garści mieszanki ziołowej zalać 3 litrami wody. Gotować 15 minut pod przykryciem. Przecedzić. Można go również używać do przemywań i okładów (okłady trzymać 15 minut, zmieniając dwukrotnie).

Species cholagogae Nr I. Ziółka wykazują działanie żółciopędne i żółciotwórcze, wzmagają trawienie, znoszą nadmierną fermentację, działają przeczyszczająco. Polecane w zapaleniu pęcherzyka żółciowego, kamicy wątrobowej i zaburzeniach czynności ruchowej pęcherzyka żółciowego i zwieraczy dróg żółciowych, przebie­gających z miękkimi stolcami.

Składają się z owocu jałowca, ziela dziurawca i ziela rdestu ptasiego.

Species cholagogae Nr II. Działają żółciopędnie i żółciotwórczo, regulują nadmierną fermentację jelitową i wzdęcia. Mieszanka polecana jest w zapaleniu pęcherzyka i dróg żółciowych, nieżytach dróg żółciowych, zaburzeniach czynności ruchowej pęcherzyka żółciowego i zwieraczy dróg żółciowych, przebiegających z prawidłowymi stolcami.

Składają się z kwiatostanu kocanek, korzenia mniszka, liścia mięty pieprzowej, ziela krwawnika, kory kruszyny i ziela glistnika.

Species cholagogae Nr III. Mieszanka działa przeczyszczająco, żółciopędnie i żółciotwórczo, znosi nadmierną fermentację w jelitach i wzdęcia. Polecana w kamicy wątrobowej i żółciowej, zaburzeniach trawienia na tle zmniejszonego wydzielania żółci, zaburzeniach czynności wątroby, stanach zapalnych pęcherzyka i dróg żółciowych.

Mieszanka zawiera owoc jałowca, ziele dziurawca, ziele rdestu ptasiego i korę kruszyny.

Na osobną uwagę zasługują również wyroby przemysłu zielarskiego o charakte­rze spożywczym, mające niemały wpływ na nasze zdrowie. Należą do nich bardzo smaczne soki — Rosavit, Sorbovit, Herbavit i inne o kilku smakach owoco­wych, w tym również miętowym. Te napoje ziołowe zawierają wiele cennych składników odżywczych i witaminowych.

Polecane są również zioła paczkowane do jednorazowego użytku (fixy). To­rebkę wiskozową wraz z zawartością zanurzamy w szklance wrzątku; po kilku minutach otrzymujemy w ten sposób przesączony, klarowny wyciąg. Do zna­nych „herbatek ekspresowych” należy liść mięty pod nazwą Mentha-fix, kwiat rumianku — Chamo-fix, kwiat lipy — Tilia-fix, ziele dziurawca — Hyper-fix, liść pokrzywy — Urtica-fix, ziele fiołka trójbarwnego — Viola-fix, liście i owoce borówki brusznicy — Vitis-fix.

Napary ze stosowanych ziół poprzez ich działanie żółciotwórcze, żółciopędne, przeciwskurczowe, moczopędne i ułatwiające wypróżnienie działają na wątrobę odtruwająco. Zalecane jest ziele dziurawca, ziele fiołka trójbarwnego, ziele drapacza, ziele krwawnika, liść mięty pieprzowej, kwiat rumianku, kora kruszyny, kłącze perzu, ziele rdestu ptasiego, liść pokrzywy, kwiatostan kocanek, kwiat lipy, korzeń mniszka, ziele piołunu, ziele tysiącznika, ziele glistnika, liść melisy, korzeń lukrecji, owoc kolendra, liść ruty, korzeń mydlnicy, kwiat lawendy, owoc jałowca.

W kamicy żółciowej zalecane jest częste picie naparów z korzenia mniszka, owo­cu kopru włoskiego, kory kruszyny, liścia ruty, ziela piołunu, kwiatostanu kocanki, korzenia podróżnika, ziela dziurawca, liścia bobrka trójlistnego, ziela macierzanki, nasienia lnu, nasienia kozieradki.

Zalecenia dodatkowe. W diecie przeważać powinny białko i węglowodany (mało tłuszczu, zwłaszcza zwierzęcego!). Wskazane jest picie ciepłych alkalicznych wód mineralnych.

W zapobieganiu chorobom wątroby polecane są ziołowe „herbatki ekspresowe” z ziela dziurawca, liścia mięty, kwiatu rumianku i kwiatu lipy.

Zioła stosowane w chorobach żołądka

Są doskonałym uzupełnieniem chemioterapii, szczególnie w stanach przewlekłych. Przynoszą ulgę w takich dolegliwościach, jak brak apetytu, zgaga, nudności, wzdęcia. Stosuje się ziele krwawnika, liść mięty pieprzowej, kłącze tataraku, liść bobrka trójlistnego, ziele piołunu, ziele tysiącznika, liść babki, kwiat dziewanny, nasienie gorczycy białej, siemię lniane, kwiat lipy, korzeń żywokostu, liść szałwii, korzeń kozłka.

Zalecenia dodatkowe. Ścisłe przestrzeganie diety ustalonej przez lekarza. Należy zrezygnować z picia alkoholu, prawdziwej kawy. Z jadłospisu trzeba wykreślić potrawy ciężko strawne, ostre, tłuste i smażone. Przyjąć należy zasadę jedzenia niewiele, a często.

Zioła przeciw złej przemianie materii

Zaburzenia tego typu to otyłość, stan niedożywienia, cukrzyca, przewlekłe za­parcia, zmiany na skórze (np. trądzik młodzieńczy).

W niedożywieniu stosujemy zioła tzw. gorzkie i gorzkoaromatyczne. Poprawiają one apetyt, na drodze odruchowej pobudzają wydzielanie śliny i soku żołądkowego. Stosowane są: korzeń goryczki, kłącze tataraku, ziele piołunu, liść bobrka trój­listnego.

W otyłości — korzeń mniszka, kłącze perzu, ziele krwawnika, ziele fiołka trójbarwnego, kora kruszyny, kwiat lipy. Dieta uboga w kalorie, posiłki częste w niewielkich objętościach.

W cukrzycy (u ludzi otyłych) oprócz leków podstawowych, przepisanych przez lekarza, również dieta niskokaloryczna, a z ziół polecany liść czarnej jagody, ziele rutwicy lekarskiej, liść pokrzywy, liść szałwii, korzeń mniszka.

Zalecenia dodatkowe. Poza dietą ustaloną przez lekarza, duże znaczenie ma częste przebywanie na świeżym powietrzu, spacery, kąpiele wodne i słoneczne.